فومن علوم

تراریخته (Transgenic) به جاندارانی که از نظر ژنتیکی دستکاری شده‌اند گفته می‌شود.^[۱] در فناوری تولید جانداران تراریخت، یک یا چند ژن به ژنوم طبیعی جاندار اضافه می‌شود و یا از ژنوم جاندار حذف می‌شود. درصورتی که ژنی از جاندار حذف شود به جاندار حاصل فروریخته یا Knock out گفته می‌شود.

جانداران تراریخته و فروریخته، کابردهای زیادی در پژشکی و زیست‌فناوری دارند. امروزه بسیاری از پروتیئین‌های دارویی مانند انسولین، فاکتور ۸ انعقاد خون، هورمون‌های رشد و ... از طریق این فناوری تولید می‌شود. با استفاده از فناوری تراریخت گیاهانی تولید شده‌اند که ارزش غذایی بیشتری دارند و یا مقاوم به یک سری از آفت‌ها هستند.

جانورانی که زیر تابش پرتو فرابنفش نور تولید می‌کنند، باکتریهای موسوم به «کاندوم‌های زنده» که جلوی تکثیر ویروس اچ‌آی‌وی را می‌گیرند، خوک‌های مولد پروتئین اسفناج و بزهای تولید کننده تارعنکبوت همگی از جانداران تراریخته هستند.

با این عمل همچنین میتوان گیاهان تراریخته‌ای بوجود آورد که نیاز به آبیاری و زهکشی کمتر داشته باشند و یا در راستای علم زیست‌شناسی بقا جانورانی را که در خطر نابودی قرار دارند از خطر انقراض حفظ کرد.

تاریخچهٔ جانداران تراریخته

اولین جاندار تراریخته در سال ۱۹۷۳ توسط استنلی کوهن و هربرت بویر ایجاد شد. پس از ایجاد اولین جاندار تراریخته طی کنفرانسی تحقیقاتی تصمیماتی جهت کنترل و نظارت بر این فناوری نوپا گرفته شد. نتیجهٔ این کنفرانس این بود که دستکاری ژنتیکی به شرطی می‌تواند صورت بگیرد که در حیطهٔ قوانین مؤسسهٔ ملی سلامت آمریکا باشد.

منبع: ویکی پدیا دانشنامه آزاد

توضیحی دیگر

::بهمن يزدی صمدی::

عضو هيات علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران

در شماره 26 ماهنامه پيام مطلبی تحت عنوان واژه تراريخته، ريخت و پاشی در زبان فارسی و جفايی به زيست شناسی مولکولی نوشته شده بود که در خور تامل است. گرچه استدلال نويسنده محترم در مورد واژه تراريخته از يک سو صحيح به نظر می رسد ولی از سويی ديگر ذکر نکات زير ضروری به نظر می‌رسد:

پديده Transformation که برای اولين بار توسط آوری (Avery) و همکارانش در باکتری استرپتوکوکوس نومونيه مشاهده گرديد، نشان داد که ماده ژنتيکی (DNA) باکتری مذکور از نژاد بيماری زا منتقل و باکتری IIR را از فرم غير بيماريزا به فرم بيماريزا تبديل می کند و در واقع تغيير وضعيت يا تغيير فرم و شکلی در آن ايجاد می کند. اين تغيير در فارسی تراريختی ناميده شده است که بر وزن ترابری (Transportation) است و ريخت در اينجا به معنی شکل و فرم است. بر اساس همين پديده، انتقال ماده ژنتيکی به يک موجود زنده مانند گياه يا جانور نيز که به طور مصنوعی از طريق مهندسی ژنتيک انجام می شود، تراريختی و اين گونه موجودات را تراريخت می گويند که در متون بيوتکنولوژی مشابه با کلمه Transgenic است.

بعضی به جای واژه تراريخت، واژه تراريخته را بکار برده و می برند که ريخته را شکل ديگری از ريخت (مانند روزن و روزنه، شاخ و شاخه و...) و نه اسم مفعول از ريختن، در نظر گرفته اند و با اين مفهوم کلمه تراريخته را نيز می توان صحيح دانست.

آنچه که در اين مقوله حائز اهميت است اين است که در بعضی نوشته‌ها، ريخت و ريخته از مشتقات ريختن فرض شده و کلمه تراريزش از آن ابداع شده است که غلط محض است؛ زيرا ريزش به طور قطع ديگر مفهوم شکل و ريخت را ندارد بلکه اسم مصدر از ريختن است و نبايد در متون فارسی بکار گرفته شود.